Các loại thuế cơ bản hiện nay

Một hộ kinh doanh mới mở thường chạm ngay vào 3 nghĩa vụ: lệ phí môn bài, thuế khoán hoặc thuế theo doanh thu, rồi đến các khoản kê khai phát sinh khác. Con số này nghe đơn giản, nhưng nó cho thấy hệ thống các loại thuế hiện nay không hề chỉ có một vài sắc thuế quen mặt.

Trước khi đọc tiếp — bạn cần biết 3 điều:

Không phải ai cũng nộp cùng một danh mục thuế; cá nhân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp có nghĩa vụ khác nhau.
Có loại thuế thu trực tiếp từ thu nhập, cũng có loại cộng vào giá hàng hóa, dịch vụ.
Nếu nhầm giữa thuế trực thu và thuế gián thu, bạn dễ kê khai sai, chậm nộp hoặc tính giá bán lệch.

Bài này đi thẳng vào phần người đọc cần nhất: các loại thuế hiện nay gồm gì, khác nhau ra sao và áp vào từng tình huống thế nào.

Table of Contents

Các loại thuế hiện nay là gì?

Các loại thuế hiện nay là hệ thống nghĩa vụ tài chính mà cá nhân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp phải thực hiện với Nhà nước theo từng đối tượng, từng hoạt động phát sinh và từng căn cứ tính thuế khác nhau. Nhìn thực tế, người đi làm thường gặp thuế TNCN, người mua hàng gặp VAT, còn doanh nghiệp phải để ý thêm TNDN, lệ phí môn bài và một số sắc thuế chuyên biệt khác.

Nếu chỉ nhớ tên thuế mà không hiểu bản chất, bạn rất dễ gặp ba rủi ro: tính thiếu số phải nộp, bỏ sót thời hạn kê khai, hoặc cộng nhầm thuế vào giá bán. Thật ra, nắm được danh mục các loại thuế hiện nay còn giúp bạn dự trù chi phí đúng ngay từ đầu.

Danh mục các loại thuế hiện nay thường gặp

Dưới đây là nhóm sắc thuế, lệ phí thường xuất hiện nhất trong đời sống và hoạt động kinh doanh:

Thuế thu nhập cá nhân (TNCN)
Thuế giá trị gia tăng (VAT, hay thuế GTGT)
Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN)
Lệ phí môn bài
Thuế tiêu thụ đặc biệt
Thuế tài nguyên
Thuế bảo vệ môi trường
Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu

Không phải ai cũng phải nộp hết. Mỗi sắc thuế gắn với một loại thu nhập, một giao dịch hoặc một ngành hàng cụ thể. Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là “có bao nhiêu loại thuế”, mà là “trường hợp của tôi thuộc nhóm nào”.

Phân loại các loại thuế hiện nay

Cách dễ nhớ nhất là chia các loại thuế hiện nay thành hai nhóm lớn: thuế trực thu và thuế gián thu. Cách chia này rất hữu ích vì nó cho bạn biết ai là người chịu thuế thật sự, ai là người chỉ thu hộ và nộp hộ.

Thuế trực thu là gì?

Thuế trực thu là loại thuế đánh trực tiếp vào thu nhập, tài sản hoặc kết quả kinh doanh của người nộp. Người nào có thu nhập hoặc phát sinh lợi nhuận thì người đó chịu nghĩa vụ thuế, không chuyển sang người khác một cách trực tiếp.

Các sắc thuế trực thu thường gặp:

Thuế thu nhập cá nhân (TNCN)
Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN)
Một số khoản thuế, phí gắn với tài sản hoặc hoạt động đặc thù

Điểm mạnh của nhóm này là bám khá sát khả năng đóng góp thực tế. Điểm khó là hồ sơ kê khai, chứng từ và căn cứ tính thuế thường phức tạp hơn, nhất là với người có nhiều nguồn thu.

Thuế gián thu là gì?

Thuế gián thu là loại thuế được cộng vào giá hàng hóa, dịch vụ. Người tiêu dùng là người chịu chi phí cuối cùng, còn doanh nghiệp hoặc đơn vị bán hàng thường là bên thu hộ và nộp hộ.

Các sắc thuế gián thu phổ biến:

Thuế giá trị gia tăng (VAT, GTGT)
Thuế tiêu thụ đặc biệt
Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu trong một số giao dịch

Nhóm này ảnh hưởng trực tiếp đến giá bán. Bởi vậy, với doanh nghiệp, hiểu thuế gián thu không chỉ để kê khai đúng mà còn để định giá hàng hóa, dịch vụ hợp lý.

Bảng phân loại nhanh để dễ nhớ

Tiêu chí	Thuế trực thu	Thuế gián thu
Đánh vào	Thu nhập, lợi nhuận, tài sản	Hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng
Người chịu thuế	Người nộp thuế là người chịu thuế	Người tiêu dùng thường là người chịu thuế cuối cùng
Ví dụ	TNCN, TNDN	VAT, thuế tiêu thụ đặc biệt
Tác động thực tế	Gắn với kết quả kiếm tiền	Gắn với giá bán và chi tiêu

Chốt ngắn gọn: thuế trực thu nhìn vào “thu nhập của ai”, còn thuế gián thu nhìn vào “ai đang mua và tiêu dùng”.

Thuế thu nhập cá nhân (TNCN)

Thuế thu nhập cá nhân là khoản thuế đánh vào thu nhập của cá nhân theo quy định. Đây là một trong các loại thuế cá nhân phải nộp phổ biến nhất, nhất là với người có lương, tiền công, thu nhập từ kinh doanh hoặc một số khoản thu nhập khác chịu thuế.

Điều người đọc thường quan tâm là: khi nào phải nộp, ai được giảm trừ và tính như thế nào. Câu trả lời ngắn là thuế TNCN không đánh đồng mọi khoản thu nhập; nó phụ thuộc vào loại thu nhập, mức thu nhập và cách xác định giảm trừ.

Đối tượng và biểu thuế TNCN mới nhất

Nhóm thường gặp nghĩa vụ thuế TNCN gồm:

Người có thu nhập từ tiền lương, tiền công
Cá nhân kinh doanh có doanh thu thuộc diện phải nộp
Cá nhân có thu nhập từ đầu tư, chuyển nhượng, bản quyền, trúng thưởng và một số nguồn thu hợp pháp khác

Với tiền lương, tiền công, thuế TNCN thường áp dụng biểu thuế lũy tiến từng phần. Nghĩa là thu nhập càng cao, phần thu nhập nằm ở bậc cao hơn chịu thuế suất cao hơn. Trong thực tế, người đi làm không nên nhìn mỗi mức lương gross, mà phải nhìn sau giảm trừ gia cảnh, bảo hiểm và các khoản được trừ hợp lệ.

Biểu thuế lũy tiến thường được hiểu theo các bậc từ thấp đến cao, với mức thuế suất tăng dần. Cách nhớ hữu ích hơn cả là: thu nhập không bị đánh một mức duy nhất, mà được chia theo từng phần.

Ví dụ tính thuế TNCN

Giả sử một cá nhân có thu nhập tiền lương hàng tháng, sau khi trừ bảo hiểm và các khoản giảm trừ hợp lệ, phần thu nhập tính thuế còn lại. Lúc này, phần thu nhập sẽ được chia vào các bậc tương ứng của biểu thuế lũy tiến.

Ví dụ minh họa rất đơn giản:

Thu nhập tính thuế thấp: phần thu nhập chịu thuế ít hơn, số tiền phải nộp thấp hơn.
Thu nhập tính thuế cao: phần thu nhập rơi vào bậc cao hơn sẽ chịu mức thuế suất cao hơn.

Điểm người mới hay nhầm là đem tổng lương để nhân thẳng với một thuế suất. Cách đó sai. Với TNCN từ tiền lương, tiền công, phải tính theo phần thu nhập tính thuế sau giảm trừ và theo từng bậc.

Thuế giá trị gia tăng (VAT)

Thuế giá trị gia tăng là loại thuế gián thu tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ trong quá trình sản xuất, lưu thông và tiêu dùng. Đây là một trong các loại thuế hiện nay xuất hiện gần như ở mọi hóa đơn mua sắm, từ bữa ăn đến dịch vụ văn phòng.

Người mua thường thấy VAT nằm trong giá thanh toán, còn doanh nghiệp thì phải kê khai và nộp theo đầu ra, đầu vào đủ điều kiện. Về mặt vận hành, VAT ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và cách lập giá.

Mức thuế suất VAT hiện hành

Mức thuế suất VAT phổ biến thường gặp:

0%: áp dụng cho một số hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu và trường hợp đặc thù
5%: áp dụng cho một số nhóm hàng hóa, dịch vụ thiết yếu
10%: mức phổ biến nhất với đa số hàng hóa, dịch vụ còn lại

Cách đọc đúng là không phải cứ “bán hàng” là cùng một mức. Mỗi nhóm hàng hóa, dịch vụ có thể thuộc diện khác nhau, nên doanh nghiệp cần đối chiếu đúng căn cứ tính thuế trước khi xuất hóa đơn.

Ví dụ áp dụng VAT

Một cửa hàng bán sản phẩm niêm yết giá chưa gồm thuế. Khi thanh toán, VAT được cộng thêm vào tổng số tiền phải trả.

Một tình huống khác: doanh nghiệp bán dịch vụ cho khách hàng và xuất hóa đơn VAT. Khi đó:

Giá chưa thuế là cơ sở tính
VAT được tính theo mức áp dụng
Tổng thanh toán bằng giá chưa thuế cộng thêm VAT

Với người tiêu dùng, VAT thường ẩn trong giá. Với doanh nghiệp, VAT là câu chuyện kê khai, đối soát đầu vào – đầu ra và thời hạn nộp tờ khai.

Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN)

Thuế thu nhập doanh nghiệp là thuế đánh vào phần thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp sau khi đã xác định doanh thu, chi phí được trừ và các điều chỉnh hợp lệ. Trong nhóm các loại thuế doanh nghiệp phải nộp, đây là sắc thuế phản ánh trực tiếp hiệu quả kinh doanh.

Nói ngắn gọn, doanh nghiệp có lãi đến đâu, phần thu nhập chịu thuế sẽ là căn cứ để tính TNDN theo quy định. Đây là lý do kế toán doanh nghiệp thường phải cực kỳ cẩn thận với hóa đơn, chứng từ và chi phí hợp lệ.

Mức thuế suất và ưu đãi TNDN

Mức thuế suất TNDN phổ biến thường là:

20%: mức thông dụng với nhiều doanh nghiệp
Một số ngành, lĩnh vực hoặc địa bàn có thể có ưu đãi theo quy định riêng

Điểm cần nhớ là không phải mọi doanh nghiệp đều bị áp cùng một mức. Có trường hợp được ưu đãi theo ngành nghề, quy mô hoặc địa bàn đầu tư. Vì thế, khi hỏi “thuế suất các loại thuế hiện nay là bao nhiêu”, câu trả lời đúng phải đi kèm điều kiện áp dụng.

Ví dụ tính thuế TNDN

Giả sử doanh nghiệp có doanh thu, trừ đi chi phí được trừ và các khoản điều chỉnh hợp lệ, phần còn lại là thu nhập chịu thuế. Từ đó, doanh nghiệp áp thuế suất tương ứng để xác định số thuế phải nộp.

Sai lầm hay gặp là lấy doanh thu nhân thẳng với thuế suất. Không phải vậy. TNDN chỉ tính trên thu nhập chịu thuế, nên công đoạn quan trọng nhất là xác định đúng doanh thu và chi phí hợp lệ.

Lệ phí môn bài

Lệ phí môn bài là khoản lệ phí bắt buộc với tổ chức, doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh thuộc diện phải nộp. Đây không hẳn là thuế theo nghĩa hẹp, nhưng trong thực tế người đọc thường tìm chung cùng các loại thuế hiện nay nên cần tách riêng để dễ hiểu.

Lệ phí môn bài thường được hiểu như một khoản nộp đầu năm hoặc khi bắt đầu hoạt động kinh doanh, dựa trên vốn điều lệ, doanh thu hoặc quy mô kinh doanh theo từng nhóm đối tượng.

Đối tượng và mức lệ phí môn bài

Nhóm thường phải quan tâm:

Doanh nghiệp
Hộ kinh doanh
Cá nhân kinh doanh

Mức nộp thường được phân theo:

Vốn điều lệ với doanh nghiệp
Doanh thu với hộ và cá nhân kinh doanh
Trường hợp thành lập mới hoặc hoạt động chưa đủ năm có thể phát sinh cách tính riêng

Nếu bạn đang kinh doanh nhỏ, khoản này hay bị bỏ sót vì nó không “ồn ào” như VAT hay TNCN. Nhưng bỏ sót lại dễ kéo theo rủi ro kê khai chậm và phát sinh nghĩa vụ thuế khác.

Các sắc thuế khác cần biết

Ngoài các sắc thuế phổ biến nhất, hệ thống các loại thuế hiện nay còn có một số khoản thuế chuyên biệt. Người tiêu dùng bình thường không gặp thường xuyên, nhưng doanh nghiệp trong ngành liên quan thì phải để ý rất kỹ.

Thuế tiêu thụ đặc biệt, tài nguyên, bảo vệ môi trường, xuất nhập khẩu

Thuế tiêu thụ đặc biệt: áp dụng với một số hàng hóa, dịch vụ đặc thù như hàng xa xỉ hoặc nhóm hàng cần quản lý riêng.
Thuế tài nguyên: gắn với việc khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Thuế bảo vệ môi trường: áp vào một số sản phẩm, hàng hóa có tác động môi trường.
Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu: phát sinh trong hoạt động thương mại quốc tế.

Nhóm thuế này thường có phạm vi áp dụng hẹp hơn VAT hay TNCN, nhưng mức ảnh hưởng không hề nhỏ. Với doanh nghiệp, chỉ cần đi sai một khâu ở khâu phân loại hàng hóa thôi là số thuế có thể lệch đáng kể.

Bảng so sánh các loại thuế hiện nay

Một bảng so sánh ngắn sẽ giúp bạn nhìn toàn bộ hệ thống rõ hơn.

Loại thuế	Nhóm	Đối tượng thường gặp	Căn cứ tính thuế	Ghi nhớ nhanh
TNCN	Trực thu	Cá nhân có thu nhập chịu thuế	Thu nhập tính thuế	Ai kiếm tiền thì nộp
TNDN	Trực thu	Doanh nghiệp	Thu nhập chịu thuế	Lãi sau chi phí hợp lệ
VAT	Gián thu	Hàng hóa, dịch vụ	Giá tính thuế	Cộng vào giá bán
Lệ phí môn bài	Lệ phí	Doanh nghiệp, hộ kinh doanh	Vốn, doanh thu, nhóm đối tượng	Nộp theo diện kinh doanh
Thuế tiêu thụ đặc biệt	Gián thu	Hàng, dịch vụ đặc thù	Giá tính thuế và mức thuế suất	Áp cho nhóm đặc biệt
Thuế tài nguyên	Trực thu/đặc thù	Tổ chức khai thác tài nguyên	Sản lượng, giá tính thuế	Liên quan khai thác
Thuế môi trường	Gián thu	Một số sản phẩm nhất định	Đơn vị hàng hóa	Gắn với tác động môi trường

Tiêu chí phân biệt: đối tượng, căn cứ, mức thu

Khi cần phân biệt nhanh, hãy hỏi 3 câu:

Thuế này đánh vào thu nhập hay vào hàng hóa, dịch vụ?
Người chịu thuế cuối cùng là ai?
Căn cứ tính là doanh thu, thu nhập, giá bán hay sản lượng?

Chỉ cần trả lời được 3 câu này, bạn đã nhìn rõ phần lớn hệ thống thuế phổ biến. Thực tế làm việc với kê khai thuế cũng thường xoay quanh chính ba tiêu chí đó.

Câu hỏi thường gặp về các loại thuế

Các loại thuế hiện nay gồm những gì?

Những sắc thuế phổ biến nhất gồm TNCN, VAT, TNDN, lệ phí môn bài, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế tài nguyên, thuế bảo vệ môi trường và thuế xuất nhập khẩu. Tùy đối tượng, bạn chỉ phải nộp một phần trong số này.

Ở Việt Nam hiện nay có những loại thuế nào?

Nếu tính theo hệ thống rộng, Việt Nam có nhiều sắc thuế và lệ phí khác nhau. Nếu tính theo nhóm thường gặp trong đời sống và kinh doanh, trọng tâm vẫn là thuế TNCN, VAT, TNDN và lệ phí môn bài.

Doanh nghiệp phải nộp những loại thuế nào?

Doanh nghiệp thường quan tâm nhất đến VAT, TNDN, lệ phí môn bài và các khoản thuế phát sinh theo ngành nghề hoặc giao dịch cụ thể. Với một số lĩnh vực, còn có thể gặp thêm thuế chuyên biệt khác.

Cá nhân phải nộp những loại thuế nào?

Cá nhân thường gặp thuế TNCN là chính. Nếu có hoạt động kinh doanh, cá nhân kinh doanh còn có thể phát sinh VAT, thuế TNCN theo doanh thu và lệ phí môn bài, tùy mô hình và mức doanh thu.

Thuế trực thu và thuế gián thu khác nhau như thế nào?

Thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập hoặc kết quả kinh doanh của người nộp. Thuế gián thu lại đi qua hàng hóa, dịch vụ và được cộng vào giá bán. Nói ngắn gọn: một bên nhìn vào người kiếm tiền, một bên nhìn vào người tiêu dùng.

Cá nhân kinh doanh phải nộp những loại thuế gì?

Cá nhân kinh doanh thường cần để ý lệ phí môn bài, thuế TNCN và có thể có VAT nếu thuộc diện áp dụng. Phần này phụ thuộc vào quy mô, doanh thu và cách đăng ký kinh doanh.

Kết luận

Nắm được các loại thuế hiện nay không phải để thuộc lòng tên gọi, mà để biết mình thuộc nhóm nào, phải nộp gì, và tính theo cách nào. Khi đã tách được thuế trực thu, thuế gián thu, TNCN, VAT, TNDN và lệ phí môn bài, việc kê khai và dự trù chi phí sẽ bớt rối hẳn.

Nếu bạn là người đi làm, hãy ưu tiên hiểu thuế TNCN, biểu thuế lũy tiến và các khoản giảm trừ. Nếu bạn là cá nhân kinh doanh, nên rà lại lệ phí môn bài, VAT và thuế TNCN theo doanh thu. Nếu bạn là doanh nghiệp, cần nhìn tổng thể cả đầu ra, đầu vào, chi phí hợp lệ và thời hạn kê khai để tránh lệch nghĩa vụ thuế.

Chốt lại một câu: hiểu đúng danh mục các loại thuế hiện nay là cách rẻ nhất để tránh sai ngay từ đầu.

Pháp lý & thủ tục